Hoe niets te zijn

Naarmate een kind opgroeit, en vordert van baby naar peuter tot superheld op de speelplaats, leert het de overwegend logische regels van de werkelijkheid kennen: er zijn voorwerpen, krachten zorgen ervoor dat ze bewegen, sommige zijn zacht, andere gevaarlijk, enzovoort. Op deze manier ontdekken we hoe we onze verlangens kunnen vervullen. Maar als het om spirituele verlangens gaat, lijken de regels plotseling te veranderen. Wanneer we een uitspraak horen als ‘Jij bent zelf de sluier over datgene wat je zoekt’, is dat alsof we struikelen over het ‘onzekerheidsprincipe’ in de natuurkunde. Dat vertelt ons dat onze poging om iets te observeren veranderingen teweegbrengt in wat we observeren.

De gebruikte taal kan van traditie tot traditie verschillen, maar het boek Exodus verwoordt het heel duidelijk wanneer God verklaart: „Je kunt mijn aangezicht niet zien, want niemand kan mij zien en in leven blijven.“ Daarom staat de zoeker die het Goddelijke wil kennen voor de taak om op de een of andere manier te verdwijnen, of zoals sommige soefi’s hebben gezegd, om “te sterven vóór de dood“. Maar hoe brengen we die paradox tot stand?

Sommigen benaderen deze taak door te proberen zichzelf te ontmantelen. ‘Als ik het probleem ben, zal ik mezelf uit de weg ruimen’, zeggen ze, en ze vechten tegen hun verlangens, verpletteren elk teken van ego, bijten op hun tong als ze ‘ik’ zouden zeggen en doen al het mogelijke om het ‘zelf’ in een kast te duwen, zodat de deur kan worden gesloten en het ‘ik’ kan worden vergeten. Deze methode heeft wellicht enige waarde, voor zover de algemene ziekte van de wereld ‘ego-influenza’ is en we zouden kunnen wensen dat meer mensen hun neiging tot zelfverheerlijking zouden proberen te beheersen. Maar als we alleen deze methode toepassen, gebeurt er vaak niet dat we bevrijd worden van ons ‘zelf’, maar juist het tegenovergestelde. We worden gedwongen om voltijds in dienst te staan als cipier van het ego. Het ‘ik’ mag dan wel achter tralies zitten, de cipier is echter geketend aan de gevangenis die hij zelf heeft gebouwd, en dat is een nogal deprimerend resultaat.

Een andere benadering zou de weg van de minnaar genoemd kunnen worden. Op dit pad richten we al onze gedachten op datgene wat we willen bereiken – noem het God, Allah of de Volmaaktheid van Schoonheid, zoals je wilt. De minnaar mag dan wel gescheiden zijn van de Geliefde, maar staat in ieder geval vaak stil om de Geliefde in het hart te voelen. Soefi-dichters schetsen het beeld van de minnaar die dag en nacht, jaar in jaar uit, voor de deur van de geliefde zit, verlangend naar een teken.

Onze constante aandacht voor het doel zorgt ervoor dat dit steeds sterker aanwezig is in ons bewustzijn. Het is daarbij niet nodig om een doel te verzinnen, want ongetwijfeld is het al overal om ons heen en ook in ons aanwezig; als dat niet zo was, zou het onze zoektocht niet waard zijn. In het begin gaat onze zoektocht echter langzaam, omdat onze bestemming niet meer is dan een vaag concept. Maar door onze gedachten en gevoelens te investeren in dit ideaal, groeit het uit tot een beleving die ons volledig vult en ons na verloop van tijd bijstaat. Zoals de dichter William Blake zei: “We worden wat we aanschouwen.” En zoals we lezen in de Gayan Alapas: “Maak God werkelijkheid, en God zal jou tot de waarheid maken.”

Vertaling Kariem Maas